سەرپەرشتیكردن وەكو ئەلقەیەكی پەیوەندی لە نێوان دوو جەمسەردا....! Featured

17 شوبات 2017

((سەرپەرشتیار دەبێ‌ پەیامی پەروەردەیی پێبێ‌ و رێنمایی هاوپیشە و هاوڕێكانیان لە مامۆستایان بكەن، جگە لەوەش پێویستە هەوڵبدا گیانی نەتەوایەتی و ئینتما بۆ خاك بەرجەستە بكات، نەك حزبایەتی و بە سونبل كردنی كەسانێكی دیاریكراو))

 

ماوەیەكە قسەو باس لەسەر كاری سەرپەرشتیاران, بە شێوەیەكی تایبەت لە نێو سەرپەرشتیاران بە گشتیش لە مامۆستایان دەكرێت, دیارە هەریەكەو قسەی خۆی هەیە بەڵگەشیان بەدەستەوەیە بۆ سەلماندنی بۆچوونەكانیان, ئەوەی ڕاستیبێت پوختەی ئەو بۆچوون و ئاراستانە لە دوو ئەگەر چڕ دەكرێتەوە، یەكەمیان كاری سەرپەرشتیاری بە ئەلقەیەكی زیادە لە زنجیرە ئەلقەكانی پرۆسەی پەروەردەو فێركردندا دەزانن، دووەمیشیان بە زرەورەتی دەزانن بۆ برەودان بەو پرسە گرنگ و هەستیارە كە تواناكانی هەموو لایەكی پێویستە، جێی ئاماژە پێدانە هەر دوو ئەگەر جۆرێك لە ڕاستی و ڕەوانی تێدایە ئەگەر بە وردی شرۆڤەیان بكەین، بەڵام بەر لەوەی بچینە نێو دوورایی ئەو دوو بیرۆكەیە یەك شت هەیە دەمەوێ بە بیر هەموو لایەكی بهێنمەوە، جاران مامۆستا (عومەر ساقی) خوالێخۆشبوو ووتەنی (پشكێنەر) كە سەردانی ناوەندەكانی خوێندنیان دەكرد یان تەنها نیازی سەردانیان هەبوایە ئەوا هەموو كاروچالاكیەكان، لە نێو ناوەندەكەی خوێندندا وەكو میلی سەعات دەسوڕِا, ئەو ڕۆژە یان ئەو ماوەیە كە سەردانەكە دەكرا جۆرێك لە نوێبوونەوەو بەخۆداچونەوە وردو درشتی دەگرتەوە، هەر لە بەڕِێوەبەر و یاریدەدەر و مامۆستایان و تەنانەت كەسایەتیەكانیش لە دەورو بەری خوێندنگاكە، هەموشی لەبەر ئەوە بوو ئەو بەڕێزە كەسێكی دیارو شارەزایەكی بەتواناو مەعریفەتێكی فراوانیشی لە بوارەكەی خۆیدا هەبوو، سەرباری ئەوەش بەردەوام گەشە و برەوی بە تواناكانی خۆی دەدا، بە جۆرێك لەهیچ پرسیارێك و تێڕامانێكی بەرامبەرەكەی لە وەڵامدانەوەدا سڵَەمینەوەیان نەبوو، لە ڕووی كۆمەڵایەتیشەوە خاوەن سەلیقەو ئەزمونێكی زۆر بوون، لە وەشیانیدا بە كەسایەتیە نمرە یەكەكان هەژمار دەكران، تا ئێستاشی لەگەڵدابێت ئەو بەڕێزانە لە كارو كردەوەكانیان وەكو ئەستێرە بە درەوشاوەیی ماونەتەوە, بۆ خۆشم وەكو مامۆستا لەسەر دەست و لەژێر ڕۆشنایی ئەو زاتانە پێگەیوم، تا هەنوكەش بەشی زۆری ڕێنماییەكانی مامۆستا (كمال شاكر) ی خوالێخۆشبووم لەبیرە كە فێری دەكردم لەسەر بڕۆم لەوانە، كە بەڕێوەبەری خوێندنگای ( سەربەستی ) بووم پێیوتم بۆ ئەوەی پەیوەندیت لەگەڵ مامۆستاكانت باش بیت، دەبێ دوو خاڵ هەیە جێبەجێی بكەیت، یەكەمیان لەهەموو ستافی خوێندنگە ماندووتر بیت، مەبەستی ئەوەبوو لەو كاتەوە كە دەچیتە نێو خوێندنگە تا كۆتایی دەوام نابێ لەسەر كورسیەكەت دابنیشیت، دووەمیشیان وا باشترە لەسەر بنەمای دۆستایەتی و برادەرایەتی مامەڵە لەگەڵ ئەوانەی پەیوەندیان پێتەوە هەیە بكەیت، نەك بە پێی ڕێنمایی و یاساكان لەبەر ئەوەی دەقاودەق كارپێكردنی، رەنگە هەندێك جار كاردانەوەی ناپەروەردەییانەی لێبكەوێتەوە، نمونەشی بەوە دەهێنایەوە و دەیوت، ئەگەر یەكێك پێویستی بە یارمەتی هەبوو واتا داوای ڕۆژێك مۆڵەتی كرد، ڕەزامەندی نیشاندەو بیدەرێ‌، تێشیبگەیەنە ئەو یارمەتیە لەسەر بنەمای هاوپیشەیی و یارمەتی یەكترەوە هاتوە، ئەوە دەببێتە ڕێچكەیەكی زۆر باش بۆ كاری موستەقبەلیت تێشیدا سەركەوتوو دەبیت، بە پێچەوانە ئەگەر پەنا بۆ یاسا و ڕێنمایی و كار بگاتە ئەوەی دەیدەم یان نایدەم ئەو دەم جۆرێك لە نادیدەیی و كەم كردنەوەی بەهای هاوڕێیەتی دروست دەبێت كە دواجار ئاكامێكی نێگەتیڤی لێدەكەوێتەوە، تا ئێرە چەند ئاماژەو بە بیر هێنانەوەیەك بوو بۆ ڕۆڵ و بەهای ئەو كەسانە، یادیان بەخێر لە خوا داواكارم ئەوانەی ڕێگای ئەبەدیان هاتۆتە ڕێ گیانی پاكیان بە بەهەشتی بەرینی خۆی شادبكات، ئەوانەشی كە ماون ڕاوەستاو تەمەن درێژیان بكات، لەو ساوە تا ئەم ساتە وەختە بارو دۆخەكە گۆڕانێكی زۆری بەسەردا داهاتوە، مامۆستایان، خوێندكاران، قوتابخانەو خوێندنگەكان ژمارەكانیان زۆر زیادی كردووە، لە بەرامبەریشدا سەرپەرشتیارانیش ژمارەكەیان چەند بارە بۆتەوە، جێی وەبیر هێنانەوەیە ئەو ژمارە زۆرە هەندێك هۆكاری ماقوڵی خۆی هەیە، بەڵام لە ئیختیاركردن و دیاریكردنیان 100 % پشت بە پێوەرە زانستیەكان نەبەستراوە بەجۆرێك هەندێك هۆكاری لاوەكی زیاتر ڕۆڵیان بینیووە، وەك حزبایەتی كە ئەمە خۆی لە خۆیدا بە لاڕێبردنە لە پرۆسەی پەروەردەو فێركردن، بە تایبەتی ئەگەر ببێتە پێوەری هەرەسەرەكی كە بەداخەوە تا چەند ساڵ بەر لە ئێستا بنەمایەكی دیاریكردن بووە، هەموو لایەكیش ئەو ڕاستیە دەزانین حزبایەتی واتە بەرتەسكردنەوەی مەودای گەشەسەندن و بەرەو پێشەوە چون بە مانا پەروەردەییەكەی، هەروەها سنوورداركردنی پرۆسە گەڕِان و سوڕاغیشە بە دوای مەعریفەت، بە پێچەوانە ئەگەر پێوەرە زانستیەكان بكرێنە بنەما بۆ هەڵێنجانی ئەو بەڕێزانە لە نێو كۆمەڵێك بەڕێزیتر كە خۆیان بۆ ئەو پرسە ئامادەكردووە و یان دەكەن, ئەو دەم كەسەكان بە پێی لێوەشاوەیی خۆیان ئەو پۆستە پڕ لە بەرپرسیاریەتیە وەردەگرن، دواجار تا سنوری ممكنیش ئەركەكانیان ڕادەپەڕێنن، بە پیادەكردنی پرەنسیپەكانیش مەودای بۆ چونە جیاجیاكان بۆ ئەو مەبەستە زۆر كەمدەبێتەوە، جێگای دەست خۆشیكردنە وەزارەتی پەروەردە دوای چوارەمین كۆنگرەی پەروەردەیی هەنگاوی لەو بابەتەی گرتە بەر، بەڵام هێشتا زۆری ماوە بۆ ئەوەی دوا قسە لەسەر ئەو بۆچون و ڕاراِییە بكرێت كە لە ئێستادا زۆر بە گەرم و گوڕِیەوە باسی لێوە دەكرێت، وەك لە سەردێری وتارەكەدا ئاماژەمان پێدا كە هەندێك لە پەروەردەكاران پێیان وایە سەرپەرشتیاران ئەلقەیەكی زیادەن، هەندێكیتریشیان هەبوونیان بە پەسەند دەزانن، هەردوولاش بە مانا شمولیەكەی ڕاو بۆچوونەكانیان ڕاستە و لەو بارەیەوە قسەی خۆشیان هەیە، بە شێوەیەك ئەوانەی بە ئەلقەیەكی زیادەی دەزانن، ئەم ڕایەیان لەسەر كۆمەڵێك هۆكار هەڵچنیوە جگە لە شێوازی ئیختیباركردنیان كە لەوەو پێش ئاماژەمان پێدا تا دەگاتە زانیاری و هەڵسوكەوتەكانیان لە نێو ناوەندەكانی خوێندنداو لەگەڵ مامۆستایانی خۆشەویست, بە پێویستی دەزانم چەند دیاردەو هەڵسوكەوتێك بخەمەڕوو كە لە مامۆستایانەوە وەرگیراوە, كەوای كردووە ئەو جۆرە بۆ چونەیان هەبێت وەك:-

1-چۆن دەبێت سەرپەرشتیار بێت و زانیاریەكی تەواوی لە پسپۆرایەتیەكەی خۆی نەبێت؟ برادەرێك بۆی گێڕِامەوە لە سەردانێكی سەرپەرشتیاری كۆمەڵایەتیدا بۆ خوێندنگاكەیان، گفتوگۆ لەسەر چەند بڕگەیەكی تایبەت بەو بابەتە كرا، كە ئەو بەڕێزە ئامادەی دیدەنی بوو، باس هاتە سەر شەڕی چاڵدێران و ساڵی ڕودانی، برای سەرپەرشتیاری زۆر بە ڕەهاییەوە داكۆكی لەسەر ئەوە دەكرد كە لە ناوەڕاستی سەدەی هەژدەهەمدابووە، لە درێژەی گێڕانەوەكەی ووتی، منیش بۆم ڕونكردەوە كەوا لە ساڵی 1514 بووە، كاریگەری راستەوخۆشی لەسەر دووبەشبوونی كوردستان هەبووە، بەوەشەوە هەر باوەڕِی نەهات تا دوو مامۆستای ترو دواجار كیتابەكەشیان بۆ هێنا ئینجا بە نەرمە توڕەییەكەوە قبوڵی كرد..

2-سەرپەرشتیار دەبێ تێگەیشتنێكی باشی هەبێت لە پەیوەندیە كۆمەڵایەتیەكان هەروەها لە هەڵسوكەوتكردن لەگەڵ ئەو برادەرانەی مامەڵەیان لەگەڵدا دەكات, ڕاست نیە توڕەبێت لەسەر ئەوەی ئەگەر بەڕێوەبەرێك كورسیەكەی خۆی بۆ چۆڵنەكات، مامۆستایەكی بەڕێز نیگەرانی خۆی پیشاندا و وتی ئەم حاڵەتە لای ئێمە ڕویدا تەنانەت بوو بە غەڵبەغەڵب و شەڕە قسە هەموو قوتابیەكانیش زانیان، دواجار سەرپەرشتیارەكە بە دەم بۆڵە بۆڵەوە ناوەندەكەی بە جێهێشت، بێئەوەی كارەكەی خۆی ئەنجامبدات .

3-بەلایەنی كەم پێویستە لە تەكنیكی تازە شارەزابن، گونجاو نیە هەندێك لەو بەڕێزانە بەراوردی سوودو قازانجی وایت بۆرد لەبەر چاو نەگرن وبلاك بۆرد بە باشتر بزانن، لە ڕاستیدا ئەمە جۆرێكە لە كەمبایەخكردنی ئەو ئامراز و كەلوپەلە تازانە، كە سیمایەكە لە سیماكانی سیستەمی نوێ و پڕۆسەی پەروەردەو فێركردنە.

4-سەرپەرشتیار دەبێ پەیامی پەروەردەیی پێبێ و ڕێنمایی هاوپیشەو مامۆستاكانیان بكەن جگە لەوەش پێویستە هەوڵبدا گیانی نەتەوایەتی و ئینتما بۆ خاك بەرجەستە بكات، نەك حزبایەتی و بە سومبل كردنی كەسانێكی دیاریكراو, لەوبارەیەوە مامۆستایەكی تر بەمشێوەیە غەمەكانی خۆی بۆ هەڵڕشتین و وتی برای سەرپەرشتیار لەجیاتی ڕێنماییە پەروەردەیەكان لەگەڵ مامۆستایان و لە ناو پۆلەكاندا باسی حزبایەتی و بەرز ڕاگرتنی چەند كەسێكی دیار كراو دەكا مایەی نیگەرانیە ئەم قۆناغەی ئێستامان خوازیاری ئینتما بوونە بۆ خاك و نیشتیمان، لە بەرامبەر ئەو حاڵەتە دەمەوێ ئەوە بڵێم, حزبایەتی كردن كارێكی شەرەفمەندانەیە ئەركێكیشە هەموو لایەك دەبێ بەهەندی وەربگرێت, بەڵام ئەوەی زۆر گرنگە بۆ ئەو واقیعەی كەتێیدا گوزەر دەكەین, هەموو هەوڵێك دەبێ لە پێناو بەرزو پیرۆز ڕاگرتنی بەها نەتەواتیەكانمان بێت, نەك هەندێ وروژاندن كە ببێتە مایەی نیگەرانی بۆ بەشێك لە پێكهاتەكانی گەلەكەمان، جگە لەوەش هیچ شتێك نیە بەزۆر بسەپێنرێ (پاروە نانیش تا نەجورێ قوت نادرێ) .

5-سەرپەرشتیار دەبێ لە هەڵسەنگاندندا بنەماو ڕێسا گشتیەكان پەیڕەو بكات, بە دیوێكی تر پێویستە دادپەروەرانە مامەڵە لەگەڵ بەرامبەرەكەی بكات، واتە پێوەرە دیاریكراوەكان دەبێ سەنگی مەحەك بن لە دەست نیشانكردنی دوا ئەنجامی هەڵسەنگاندن و لێك جیاكردنەوەی مامۆستای كاراو بە دیسپلین لەوانەی كەمتر بایەخ بە خەسڵەتە گرنگ و جوانەكانی پەروەردەو فێركردن دەدەن. بەڕێزێكی تر لەوانەی تر كە هاوبیرن لەگەڵ نەهێشتنی یەكەكانی سەرپەرشتیكردن, سەرباری كۆمەڵێك قسەو باس، هەڵسەنگاندنی بە نمونە هێنایەوە زۆر بە نیگەرانیەوە وتی، برای سەرپەرشتیار لە هەڵسەنگاندنی مامۆستایانی قوتابخانەكەماندا نادادپەروەرانەترین دوا ئەنجامی دیاریكردبوو, بە جۆرێك جیاوازی لە نێوان مامۆستای زۆرباش و باش هەروەها ئەوانەی وەكو پێویست بە ئەركی خۆیان هەڵنەستابوون نەكردبوو، واتە هەمویانی بە یەك چاو سەیركردبوو، ڕاستە و زۆر گرنگیشە سەرپەرشتیار هەموو مامۆستایان بە یەك چاو سەیربكات وەكو مامۆستا، بەڵام هەوڵدان و ئەداكردن و ڕاپەڕاندنی ئەركەكان معیاری هەڵسەنگاندن بن، جێی بایەخە بە باش بگوترێ باش و دەستخۆشی لێبكرێ بە پێچەوانە ئەوانەی تریش دەبێ سەرنجیان ڕابكێشرێ كەم و كورتیەكانیان دەستنیشانبكرێ. هەر لە درێژەی قسەكانیدا ئاماژە بە هەڵسەنگاندنی بەڕێوەبەرەكانیشدا، جەختیشی كردەوە لەسەر ئەوەی هەموو بەڕێوەبەرەكان لە ئەداو جێبەجێكردنی ئەركەكانیان لە یەك ئاستدانین، بە دڵنیاییەوە هەندێكیان زۆر باشن و وەكو پێویستە كار بە بنەماو ڕیساكان دەكەن، لە پەیوەندیەكانیشیدا لەگەڵ دەوروبەرەكەی سەركەوتوانە هەڵسوكەوتی كردووە، بەڵام هەندێكیتریان لەو ئاستەدا نین، ئەوەی گرنگە سەرپەرشتیارەكان لە كرداری هەڵسەنگاندنی ئەو بەڕێزانە كەم جار ڕاست و دروست واقیعەكەیان خستۆتە ڕوو، بەجۆرێك دواجار هەمویان بە یەك فۆرمە شێواز بەرەنجامی كارو چالاكیەكان دەخەنە ڕوو و بەرزی دەكەنەوە بۆ سەروی خۆیان.

((دەشێ‌ سەرپەرشتیار كە مەبادیئە پەروەردەییەكانی بە كردارەكی پراكتیزەبكات حزبیش بێت، بەڵام ناشێ‌ هەموو حزبیەك سەرپەرشتیارێكی باش بێت، یان بكرێتە بنەمایەكی سەرەكی بۆ دەستنیشانكردن و دیاریكردنیان)) 

لەبەرامبەر ئەو جۆرە هەڵسەنگاندنە كە زۆر نەگونجاوە لەگەڵ ئاستی ئەو ئەمانەتەی كەلە ئەستۆیاندایە, پرسیار گەلێك بۆ مرۆڤ دروست دەبێت ئەویش ئەوەیە، ڕۆلی ئەو برادەرانە لە پڕۆسەی پەروەردەو فێركردندا دەبێ چیبێت لە كاتێكدا چاك و خراپ بە یەك چاو تەماشابكەن ؟ تائێرە خوردكردنەوەی وتەكانی ئەو مامۆستا بەڕێزە بوو, جێی وەبیر هێنانەوەیە، ئەو بەڕێزانەش ڕەنگە ئەگەری خۆیان هەبێت بۆیە بەمشێوەیە ئەركەكانی خۆیان ڕادەپەڕێنن, سەرپەرشتیارەكی بەڕێز نەیشاردەوەو وتی هەڵسەنگاندنەكەی ئێمە زۆر جار بەرەنجامی ڕاست و ڕەوانی لێناكەوێتەوە واتە وەكو ئەوەی ئێمە دەینوسین كاری پێناكرێت، چونكە ئێمەنین بەڕێوەبەرو یاریدەدەرەكان دادەنێن, بەڵكو خەڵكی ترە ئەو بڕیارانە دەدات، بۆچی ئێمە خۆمان خراپ بكەین؟ لە ڕاستیدا لەوەدا ناحەقیان ناگیرێت بەڵام ئەوەش مانای ئەوە ناگەیەنێ كە لە بەرامبەر ڕاستیەكاندا نۆزەیان لێوەنەیێت و چاوەكانیان بنوقێنن، چۆن دەبێت بەڕێوەبەرێك خوێندنگەكەی بە كۆمەڵێك كەم و كوڕیەوە بگوزەرێنێت، لە بەرامبەردا خەمێكی جددی لێ‌ نەخوات ؟ ئەمەیان و حاڵەتە خراپەكانی تر دەبێ بنوسرێت و بخرێتە بەردەست كاتێكیش كاری پێنەكرا ئەوە سەروترە ئەو ئۆباڵە لە ئەستۆ دەگرێت و تۆش ویژدانت ئاسودەیە, سەرباری ئەو فەزا پڕ لە بینەو بەردەیە دەستەواژەیەكی زۆر نابەجێ بۆتە ناونیشانی ئیشكردنی ئەو كەسانەی كە بەشێوەیەك لە شێوەكان خۆیان دەبزێرن كە ڕوبەڕِِوو دەكرێنەوە ڵەگەڵ ئەو ڕاستیانە و پرسیاری لەم بابەتانەیان لێدەكرێت، ئەم خەمساردی وخاوەخاوەتان لەبەر چیە ؟ لە وەڵامدا زۆر بە سانایی و بێباكانە دەڵێن ((بۆ كێی دەكەی؟)) ,((كێ منەتی پێیە؟)).

ئەو بۆچونانەی لە پێشەوە ئاماژەمان پێدا بۆچونی ئەو بەڕێزانە بوو كە پێیان وایە سەرپەرشتیكردن یان پڕۆسەی سەرپەرشتیاری ئەڵقەیەكی زیادەیە و لە كۆی جومگەكانی كرداری پەروەردەو فێركردندا رۆڵی نیە, شیاوی باسە لە بەرامبەر ڕای ئەو بەڕێزانە ژمارەیەكی بەرچاو بیریارو پەروەردەكار هەن, سەرپەرشتیكردن بە بەشێكی دانەبڕاو دادەنێن لە پڕۆسەی پەروەردەو فێركردندا بگرە بە داینەمۆشی هەژمار دەكەن, بەندەش وەكو پەروەردەكار ڕێك كە ئەزمونێكی بەرچاومان هەیە, چ وەكو مامۆستا, یان وەكو بەڕێوەبەر كە لە چوارچێوەی ئەو ئەزمونەدا مامەڵەو هەڵسوكەوتمان لەگەڵ چەندین سەرپەرشتیاری بەڕێز كردوە، تیایاندا بووە توانایەكی زۆرباشی هەبووە، هەشبووە وەكو پێویست نەبووە, بەڵام بە شێوەیەكی گشتی لەگەڵ ڕێزی زۆرم بۆ ڕای ئەو بەڕێزانەی لەسەرەتادا ئاماژەیان پێدرا، من بە پێویستیان دەزانم, دەبێ ئەوەش لەبەر چاو بگرین زۆر لە سیستەمە پەروەردەییە پێشكەوتوەكانی جیهان كرداری سەرپەرشتیاری بە بەشێكی گرنگی پڕۆسەكە دادەنێین, وەك وڵاتی كۆریای باشوور, توركیا, بۆ ئێمەش كرداری سەرپەرشتیاری لە ئێستاداو لە چوارچێوەی ئەو گۆڕانكاریە مەزنانەی لە پەیكەری گشتی پڕۆسەی پەروەردەدا ئەنجامدەدرێت زۆر گرنگە بەڵام بە كۆمەڵێك مەرجەوە لەوانە:-

1-ڕێكخستنەوەی لە فەرمانگەیەكی سەربەخۆ:- لە ئێستادا سەرپەرشتیاران لە چوارچێوەی یەكەكانیان پەیوەندی ڕاستەوخۆیان بە پەروەردەكان هەیە لە هەموو كاروبارەكانیان, وەك ژمێریاری, پاڵاوتن, هەڵسەنگاندن) ئەمە وادەكات وەكو پێویست نەپرژێنە سەر كاروبارەكانیان, جگە لەوەش ناكرێت دوو دەزگا لە یەك قەوارە كۆبكرێنەوە كە دوو كرداری لێكجیاواز رادەپەڕێنن، ڕاستە هەردووكیان پەروەردەیین, بەڵام یەكێكیان جێبەجێكارە و ئەویتریش چاودێریكەر, مەبەست لەو جیاكردنەوە ئەوەنیە كە سەرپەرشتیاران یاخود مەنهەجی ئیشكردنیان جۆرێك لە لەمپەر دروستكردن بێت لە بەردەم بەڕێوەبەرایەتیە پەروەردەییەكان, بەڵكو بۆ ئەوەیە كەوا هەماهەنگیەكی تەواو بكرێت لە پێناو سەرخستنی پڕۆسەی پەروەردەو فێركردن, ڕەنگە هەندێك بڵێن ئەی ئەوە نیە بەڕێوەبەرایەتیەكی سەرپەرشتیاری هەیە؟ ڕاستە هەیە بەڵام سەربەخۆ نیە چونكە گرنگترین فاكتەر بۆ بەرجەستەكردنی ئەم راستیە یەكەی ژمێریاریە كە لە ئێستادا بوونی نیە و پەروەردەكان بەم كارە هەڵدەستن، كاتێكیش ئەم جۆرە یەكەیە نەبێت, سەربەخۆبوون لە كارو چالاكیەكان فەراهەم نابێ.

2-دوورخستنەوەی حزبایەتی :- دیارە مەبەست ئەوە نیە كەوا سەرپەرشتیاران نابێتَ حزبایەتی بكەن, بەڵێ با بیكەن, بەڵام لەسەر حسابی پەروەردەوفێركردن و لەناو ناوەندەكانی خوێندندا نەبێت, چونكە هەموو كەس ئازادە لە ئیختیاركردنی ئینتمای سیاسی خۆی، گرنگ ئەوەیە ئەو حزبایەتیە تەوزیف بكرێت لە پێناو بنەما بنەڕەتیەكانی نەتەوایەتی و نیشتیمانی بوونەوە, لەبەر ئەوەی پڕۆسەی پەروەردەو فێركردن لە بنەڕەتدا و دوا ئامانج لێی هێنانە كایەی گۆڕانێكی ڕیشەییە رووەو چاكسازی هەروەها بنیاتنانی كۆمەڵگەیەكی تەندروستە بە پێوەرە زانستی و جیهانیەكان, بۆیە دەبێ ئەو حزبایەتیە بۆ ئەم حاڵەتە تەندروستە بەكاربێت, نەك بۆ چڕكردنەوەی لە بازنەیەكی دیاریكراو و بەرژەوەندی توێژێك, جێی نیگەرانیە سەرپەرشتیاری بەڕێز كەسایەتی خۆی و ئەركە پیرۆزەكەی كەمبكاتەوە و بخزێتە نێو لایەنێك، بە جۆرێك بۆن دژی لێبكرێت و پەیامە پیرۆزەكەشی نادیدە تەماشا بكرێت, دواجار دەشێ سەرپەرشتیار كە مەبادیئە پەروەردییەكانی بە كردارەكی پراكتیزە بكات حیزبیش بێت, بەڵام ناشێ هەموو حزبیەك سەرپەرشتیارێكی باش بێت یان بكرێتە بنەمایەكی سەرەكی بۆ دەستنیشان و دیاریكردنیان.

3-بنەماكانی كەسایەتی سەرپەرشتیار:- دیارە ئەو كەسەی دەپاڵێورێ, پێویستە هەڵگری كۆمەڵێك خەسڵەتی تایبەت بێت كە ببیتە بنەمای بەرهەڤبوون بۆ ئەو ئۆباڵە گرنگە, لە ڕاستیدا دەبێ هەموان لەوە تێبگەن كە بوون بە سەرپەرشتیار پێدان و بەخشینی ئیمتیازات نیە بەڵكو لە ئەستۆنانی ئۆباڵێكی زۆر گرنگە، ئەویش خزمەتكردنی پڕۆسەی پەروەردەو فێركردنە, بۆیە دەبێ ئەم خەسڵەتانەی تێدا بەرجەستە بێت بۆ ئەوەی لە ئاست ئەو بارە گرانە بێت وەك:-

1-باوەڕی تەواوی بە ئینتمای نەتەوایەتی و خۆشەویستی نیشتیمانەوە هەبێت, بۆ ئەوەی پەیامە پیرۆزەكان و بەها بەرزەكان، بیگەینێتە لایەنی پەیوەندیدار. 

2-لەش و لاری ڕێك و پێك و جۆرێك لە شكۆمەندی پێوە دیاربێت:- دیارە ئەمەیان كاریگەریەكی زۆر گرنگی دەبێت لەسەر سەركەوتنی لە ئیش و كارەكەی لەناو كۆمەڵگە، لە راستیدا لای ئێمە ئەو كلتورە ڕەگوڕیشەی مێژوویی خۆی هەیە و زانستە دەرونیەكانیش سەلملندوویەتی ئەویش ئەوەیە، مرۆڤ چەند قیت و قۆز و پاكوخاوێن بێت ئەوەندە ڕێزو حورمەتی لێدەگیرێت، زۆر گرنگیشە سەرپەرشتیاری بەڕێز لەو جۆرە كەسانە بێت, ماقول نیە كرداری سەرەكی گەیاندنی ئەو پەیامە بێت, بەڵام خۆی هەڵَگری نەبێت.

3-زمان پاراوی:- زمانیش ڕۆلی كارای خۆی هەیە لە بەرجەستە كردن و سەرخستنی كاری سەرپەرشتیاری, كاتێك بیەوێت پەیامەكەی بگەیەنێت چەند گرنگە بە زمانێكی پاراو دەربڕینێكی زانستیانە هەناردە و ئاراستەی لایەنی پەیوەست بە كارەكەیەوە بكات, شیاوی ئاماژە پێدانە زمان پاراوی نەك بۆ سەرپەرشتیاری بۆ مامۆستایانیش زۆر گرنگە پێویستە لە دامەزراندنیان لەبەر چاو بگیرێت. 

4-زانیاری لە بوارە جۆراجۆرەكان:- لە ئێستادا وڵاتەكەمان خەریكە پێدەنێتە قۆناغێكی نوێوە، كە دیارترین سیماكانی گۆڕانە لە بوارە جۆراو جۆرەكان, جگە لەوەش وڵاتان بەهۆی پڕۆسێسی گڵۆباڵیزمەوە, ئەوەندە بچوك بوونەتەوە بەجۆرێك لە هەموو ئان و ساتێكدا بەریەككەوتن بە یەكتردا رەخساوە، بێگومان فاكتەری هەرە گرنگی سەركەوتن لەم بوارەدا زانست و زانیاریە بە تایبەتی لە بواری كۆمپیوتەرو ئنتەرنێتدا, بۆیە جێی خۆیەتی سەرپەرشتیاری بەڕێز شارەزاییەكی باشیان لەم بوارەدا هەبێت, لە ڕاستیدا بوونی زانیاریەكی لەبار لەو بابەتە هاریكاریەكی زۆرباش دەبێت، بۆ بەدەستهێنانی وزەو توانایەكی تەواو دواجاریش سەركەوتن لە پیشەكەی..

5-زانیاری لە بواری دەرونزانی:- ئەم زانستەش گرنگی خۆی هەیە بەتایبەتی لەم سەردەمە جەنجاڵەی ئێستا، كە لێوان لێوە لە گرفت و بۆچونی جیا جیا, بەقەد بەرەوپێشەوە چون و فەراهەم بوونی هۆیەكانی ژیان, ڕۆژانە ڕوبەڕِوو بوونەوە لەگەڵ هەڵچون و داچونەكاندا سەرهەڵدەدات, پێویستە زۆر بە بایەخەوە سەیری ئەم بارودۆخە و ئامادەباشیشی بۆ بكرێت، بێگومان باشترین هۆكار و پاڵنەر بۆ ئەم بەرهەڤبوونە، شارەزاییە لە زانستی دەرونزانی، ئەمەش بۆ ئەوەیە چارەسەری گونجاو هەبێت لە هەڵسوكەوت كردن لەگەڵ لایەنی بەرامبەر، جێی وەبیرهێنانەوەیە هیچ گروپ و توێژێك نیە 100 %لە هەڵسوكەتكردندا هاوشێوەی یەكتربن، بۆیە ئەم شارەزابوون و كاراماییە زۆر پێویستە بۆ برای سەرپەرشتیار.

دواجار هەموو لایەك دەبێ ئەوە بزانن سەرپەرشتیاران، لە پڕۆسەی پەروەردەو فێركردندا ڕۆلی كارا دەبینن، بەڵام بە پێی ئەو بنەمایانەی كە لە پێشەوە ئاماژەمان پێدا، ئومێدەوارین دەزگا بەرپرسەكانی وەزارەتی پەروەردە زۆر بە گرنگیەوە بایەخ بەو ئەلقەیە بدەن, سەرباری ئەوەش هەوڵبدەن ئەوانەی ئێستا لە ژێر ئەو ئۆباڵەدان, بەردەوام بخرێنە نێو خولی جۆراجۆرەوە بۆ ئەوەی بە ستاندارترین شێواز بە ئەركە پەروەردەیییەكانی خۆیان ڕابگەن, تاقیكردنەوەش زۆرە لەم بوارەدا لە وڵاتە جیا جیاكانی دونیا هەن.

((جێی نیگەرانیە ئێستاشی لەگەڵدابێت بەشێكیان لە چوارچێوەی سیستەمە كۆنەكە و لە فۆرمی مفەتیشەوە خۆیان دەبیننەوە، نەشیانتوانیوە خۆیان لەو هەژموونە رزگار بكەن، بۆیە زۆر جار لەگەڵ سەردانیكردنی خوێندنگەكان تووشی بەریەككەوتن و بەدحاڵیبوون بوونەتەوە))

لە دوو بەشی رابردووی ئەم وتارەدا، ئاماژەمان بە چەند بڕگەو بابەتی پەیوەست بە كاری سەرپەرشتیدا، لە بەشی یەكەمدا تیشكمان خستە سەر ئەو مشتومڕِەی نێوان گروپی لایەنگری سەرپەرشتیاران و كاروچالاكیەكانیان، هەروەها گروپی دووەم كە پێیان وایە كاری ئەو بەڕێزانە ئەلقەیەكی زیادەیە لە زنجیرە ئەلقەكانی پرۆسەی پەروەردەو فێركردن، دیارە هەر گروپە و چەندین بیروبۆچون دەخەنەڕوو بۆ سەلماندنی گریمانەكانیان، ئێمەش پشت بەست بە چەندین داتا و زانیاریەوە زەرورەتی مانەوەی كاری سەرپەرشتیاران بە گرنگەوە هەڵدەسەنگێنین، بەڵام بە كۆمەڵێك مەرجەوە كە لەبەشی دووەمدا بە درێژی هەڵوێستەمان لەسەركرد، لە ئێستاشدا هەموو دەزگا و دامەزراوە پەروەردەییەكان كاری سەرپەرشتیاری بە پێویست دەزانن، بەڵام دەشیانەوێ‌ لە چوارچێوەی ئەكتیفنەبووینەوە لەم خاوەخاویەدەربازی بكەن، بەدیوێكیتر باز بەسەرئەو رۆتینە و دووبارە و سێبارەبوونەوە لە ئیش و كاری رۆژانە بدەن، بە جۆرێكیتر هەیكەلەی بكەنەوە كە دواجار ئامانجە چاوەڕوانكراوەكەی بپێكێ كە حاڵی حازر وەكو پێویست نییە، دیارە چەندین ئەگەری پێویستمان خستە بەردەست بۆ ئەو مەبەستە، لەم بەشەشدا بە پێویستی دەزانین هەڵوێستە لەسەر ئەركی، رۆشنبیری، ئاستی زانیاری، كەسایەتی سەرپەرشتیاری بكەین بەو نیازەی لێرە بەدواوە ببێتە هاندەر بۆ باشتر پیادەكردنی كاروبارەكانیان. 

ئەركی سەرپەرشتیار:- پێویستە ئەو بەڕێزانە بەر لە هەرشتێك ئەركی خۆیان و چۆنیەتی پیادەكرنی بزانن، دڵنیام هەندێكیان هەنگاوی بەرچاو و بەرفراوانیان بڕیوە لەمبوارەدا، لە ئەنجامدان و راپەڕاندنی ئیش و كارەكانیشیان سەركەوتنی باش و بەرچاویان بەدەستهێناوە، بە جۆرێك بەرەنجامی زۆر ئەرێیانەی لێكەوتۆتەوە، بەڵام جێی نیگەرانیە ئێستاشی لەگەڵدابێت بەشێكیان لە چوارچێوەی سیستەمە كۆنەكە و لە فۆرمی مفەتیشەوە خۆیان دەبیننەوە نەشیانتوانیوە خۆیان لەو هەژمونە رزگار بكەن، بۆیە زۆرجار لەگەڵ سەردانیكردنی خوێندنگەكان توشی بەریەككەوتن و بەدحاڵیبوون بوونەتەوە، كە دواجار بە زەرەروزیانی هەردوولا تەواوبووە، لەئەنجامی ئەو حاڵەتەشدا كەشوهەوای خوێندنگە و تێڕوانینی خوێنكاران لە ئاست ئەو كاركتەرە شۆك و نیگەرانی لێكەوتۆتەوە، سەرباری ئەوەش هەندێكیشیان تەجاوزی كاری پەروەردەییانەیان دەكەن، رۆڵی كادیری حزبی دەبینن لە ناوەندەكانی خوێندن،واتە لە كاتی چونیان بۆ دیدەنی مامۆستایان و كۆبوونەوە بە ستافی ناوەندەكانی خوێندن بانگشەی حزبایەتی دەكەن، ئەو راستیە لەبەر چاو ناگرن كە مامۆستایان لە ناو ناوەندەكانی خوێندندا هەمویان یەك باوەڕی سیاسیان نیە، بگرە هەمە جۆرن و هەر كەسەو باوەڕِی بەلایەنێكی سیاسی هەیە و خۆشی پێڕاستە، هەشیانە لە بنەڕەتدا لایەنگری هیچ گروپ و دەستە و تاقمێك نیە بەلكو لە چاوەڕوانی بەرنامە و كاری باشدان كێ‌ پێی هەڵستێت رای خۆیان لەسەری ساغدەكەنەوە، كاتێك برای سەرپەرشیار بانگشە بۆ لایەنێكی دیاریكراو دەكات ،بێشك حاڵەتێكی سلبی دەخوڵقێنێ‌، بە جۆرێك لەبری ئەوەی سود لەو سەردانەی بكەوێتەوە بە زیان تەواو دەبێت، لە لایەك بۆ برای سەرپەرشتیار كە خۆی بچوك دەكاتەوە، لەلایەكیتریش بێئاگا لەوەی حزبەكەشی لە قاڵبدەدات واشی لێدەكات مامۆستایانیش بە مۆنیەوە تەماشای بكەن، لەبەر ئەوەی مامۆستایان زۆربەیان وشیارن و لاپەڕِەی سپی دەخوێننەوە، چ پێویست دەكات ناوەندی خوێندنیان لێ‌ بكرێتە بارەگای حزبی؟ دەیان بەڵگە لەبەر دەستدان كە ئەو راستیە دەسەلمێنن، ئەوەتا لەگەڵ یەكەم سەردانیان بەتایبەتی لە سەرتای ساڵی خوێندندا، كۆمەڵێك رێنمایان داوەتە بەرێوەبەرو مامۆستاكان لەبابەتی سرودەكان ، ناساندنی كەسایەتیە سیاسیەكان و ریزگرتن لێیان، هەروەها كۆمەڵێك رێنماییتر كە لە بنەڕەتدا رێنمایی پەروەردەیی نین بەڵكو سیاسین و لە ناوەندێكی سیاسیەوە تەرویجیان پێدەدرێت، ماقول نییە دەیان رێنمایی لە وەزارەتی پەروەردە گشتێنراوە لە بابەتی دوورخستنەوەی مۆركی حزبایەتی هەروەها ئەو دروشم و نووسراوانەی كە خەسڵەتی سیاسی و تاك لایانەیان پێوەدیارە، كەچی تا ئێستا بە بەرچاوی ئەو بەڕێزانەوە كە بەردەوام سەردانی ناوەندەكانی خوێندن دەكەن چەندین خوێندنگە لێوان لێون لەو جۆرە دیاردانە، هەندێكیان وەكو هۆڵی پێشەنگان لە زۆری هەڵواسینی وێنەی كەساتیە سیاسیەكان، هەروەها لە هەندێ خوێندنگەی تر بەڕێوەبەرەكان بە زۆری زۆرداری داوا لە خوێندكاران دەكەن جۆرە قردێلەیەكی دیاریكراو هەڵبگرن كە لە كۆنەوە هەر تەنها رەنگی سپیبووە، قوتابی وغەیرە قوتابی لێكجاكردۆتەوە، لە راستیدا ئەركی سەرپەرشتیار زۆرگران و سەنگینە بەمانە پەروەردەییەكەی بۆیە دەبێ لە ئاست ئەو بەرپرسیاریەتەدا بێت خۆی بە دوور بگرێت لە ئاكارە نەویستراوەكان بەڵكو ئەمەیان لە كات و ساتی خۆیدا ئەنجامبدات، ئەودەم كەس پێی ناڵێت لە پشتی چاوت دوو برۆیە، مرۆڤیش پێویستە بە ڕێگای راست و دروستدا بڕِوات، چونكە ئەمەیان دەبێت سەرمایە و بۆماوە بۆ دوا رۆژ و مێژووەكەی.

خۆڕۆشنبیركردن:- دووەم خەسڵەتی گرنگ كە پێویستە برای سەرپەرشتیار سەوداسەری بێت و هەوڵی بەردەوامی بۆ بدات، ئەویش خۆڕۆشنبیركردنە، دیارە ئەم خەسڵەتە بۆ هەموو تاكێك پێویستە بەقەد گۆڕِانی سەردەمەكان و هەستیاربوونی بەرپرسیاریەتیەكان كە بەرزبوونەوەی ئاستی رۆشنبیری دەبێ هاوتەریب بێت، لێرەدا بە پێویستی دەزانم پرسیارێك بوروژێنم لەگەڵ رێزی زۆرم بۆ تاك بەتاكی كۆمەڵگەكەمان لە رابووردوو و ئێستادا ئەویش ئەوەیە، ئایا هەلومەرجی شەستەكان و حەفتاكان تاسنورێكی دیاریكراویش هەشتاكان وەك ئێستا وابوو؟ بەدڵنیایەوە جیاوازیەكان پانتایەكەی ئەوەندە بەر فراوانە تەنانەت لە مەزندەكردنیش دەرچوە، كەوابێ تاكەكانیش زۆر جیاوازیان تێكەتوە ، بەدیوێكیتر مەودای رۆشنبیری ئەو سەردەمانە قابیلی گونجان و بەراوردكردن نیە لەگەڵ ئەم سەردەمە، بۆیە مرۆڤ بەردەوام دەبێ هەوڵی خۆنوێكردنەوە بدات، بە واتایەكیتر گەڕان بەدوای سەرچاوە زانستیەكان دەبێ بە ئەرك بزانێ، پێم سەیرە كاتێك پرسیار لە برایەكی بەڕێز دەكەی ئەرێ‌ تۆ كتاب دەخوێنیتەوە؟ لە وەڵامدا پێت بڵێت جا كێ‌ توانای خوێندنەوەی هەیە؟ دوای ئەوە سودی چیە؟ تازە من لە خوێندنەوەی كتاب چی فێردەبم؟ ئەوا ئیشەكەی من دیارە خۆلەوە هەورازتر ناچم، یا لە یەكێكی تر بپرسیت رۆژنامە و گۆڤارەكان دەخوێنیتەوە؟ لە وەڵامدا پێت دەڵێ‌ وەڵڵا سەیری وێنەكان و مانشێتی هەواڵەكان دەكەم ئەگەر دەست مایەكی تێدا بێت باشە ئەگینا بۆچی بیانخوێنمەوە، لەوەشیان خەمناكتر ئەوەیە پێت بڵێت، ناتوانم بیانكڕم چونكە خەرجیەكان زۆرن پێڕاناگەم، بەڕاستی ئەم جۆرە وەڵامە سەرسامكەر و بێزاركەرە مرۆڤ لە ئاستیدا توشی جۆرێك لە بێئومێدی دەبێت، ئاخر ئەوە بۆ سەردەمێك هەندێك ماقولیەت و حەقیقەتی تێدا هەبووبێت، بەڵام بۆ ئێستا بیانویەكی راست نییە چونكە سەرچاوەی جۆرا و جۆر هەیە مرۆڤ دكاری سودیان لێوەربگرێت، لە روی ئابووریەوە بە داخەوە ماوەیەكە بە دەست دواكەوتن و پاشەكەوتی نایاسایی حكومەتی هەرێمەوە لە قاڵبدراوین، دەنا بارودۆخە ئابوریەكە بە شێوەیەكی باش فەراهەم بووبوو كە كەم كەس هەبوو توانای تەرخانكردنی بڕێكی كەم لە داهاتەكەی بۆ كڕینی چەند سەرچاوەیەكی هەمە جۆر بۆ خۆ رۆشنبیركردن تا ئەو ئاستەی كە خزمەتێكی زانستیانە پڕ بە خواستەكانی ئەم سەردەمە پێشكەش بكات نەبووبێت، لە راستیشدا كڕینی كتاب و گۆڤار و هەندێك سەرچاوەی جۆراو جۆر ئەوەندەی ناوێت تاببێتە ئاستەنگ لەبەردەم پرس و ئەگەرەكانی ژیان، دەكرێ‌ هەندێ‌ خەرجی لاوەكی كەمبكرێتەوە لە زۆر بواردا كە هەر كەسە و بۆخۆی دەزانێت كامانەن ئەو خەرجیانەی ئەگەر كەمیش كرێتەوە كار ناكاتە سەر رێڕەوی ژیان، بۆ نمونە كەمكردنەوەی بە كارهێنانی مۆبایل، سوڕِانەوە بە ئۆتۆمبێل و زیاتر بە هەدەردانی سوتەمەنی، هەندێك كەمالیات گەر نەشبێت هەرگیز مرۆڤ پێوە گرفتار نابێت، یان كەمكردنەوەی هەندێك خواردن و خواردنەوە لە خشتەی رۆژانەدا، لێرەدا بە پێویستی دەزانم سەربوردەیەك بگێڕمەوە كە مەودایەك لەبەردەم ئەو بەڕێزانە ناهێڵێتەوە كە بە بیانوی جۆراوجۆرەوە ناچنە ژێرباری كڕینی سەرچاوە و خۆڕۆشنبیركردنەوە، دوای كۆتایی هاتنی جەنگی عیراق ئێران ساڵی (1988) وەزارەتی پەروەردەی بەغدا، بە لەبەرچاوگرتنی ئەو راستیەی، ساڵانی شەڕی عێراق ئێران، ِ ژمارەیەكی یەكجار زۆر مامۆستایانی لە كایەی پەروەردە و فێركردندا دورخستبۆوە، بۆیە بە بەرنامەیەكی داڕێژراو چەندین خولی بەرهەڤكردنەوەی بۆ مامۆستایان ئەنجامدا، بەندەش بەشداربووی یەكێك لەو خولانە بووم، كە لە راستیدا سودێكی باشم لێبینی بە تایبەتی لە بەشەوانەكانی دكتۆرێكی بەڕێز بە ناوی (د.صلاح) كە پیاوێكی زۆر زرنگ بوو، بەردەوام هانی مامۆستایانی دەدا كە سەرچاوەی زانستی، كۆمەڵایەتی ،وێژەیی جۆراوجۆر بكڕن، بۆ خۆ دەوڵەمەندكردن لە بواری رۆشنبیری، ئەوەی راستیبێت هەندێك لە مامۆستایان بە ئیجابیەوە بەپیر بانگەوازەكەیەوە دەچون، بەڵام هەندێكی تریان بەبیانوی دەستكورتی و نەبوونییەوە چونە ژێرباری ئەو بانگەواز و هاندانەیان رەتدەكردەوە، كەچی دكتۆری بەڕێز یادی بەخێر زۆر بە هێمنی لەسەر خۆوە ئەم پرسیارانەی ئاراستەی یەكێكیان كرد و وتی تۆ جگارە ناكێشی؟ مەی ناخۆیەوە؟ لە وەڵامدا ئەو بەڕێزە وتی بەڵێ‌، دەكەوایە دەتوانی رۆژێ‌ چەند جگارەیەك و هەفتانە لە بری ئەوەی هەموو رۆژێ‌ دوو ئێواران بخۆوە، بای پارەی پاشەكەوتكراو كتێب و گۆڤار بكڕە و بەردەوامبە لەسەر خوێندنەوە. ئەوەت بۆ دەمێنێتەوە و سودی لێوە دەبینی بەپێچەوانەوە ئەوانی تر تەنها حەزێكی سەرە رۆیانە و سەرباری زیانی مادی زیانی جەستەیشی لێدەكەوێتەوە، جێی ئاماژە پێدانە، خوێندنەوە دواجاریش هزر پاراوی پێویستیەكی جددیە هەروەك دەڵێن ((خوێندنەوە خۆراكی گیانە)) دەبێت بە زەوق و شەوقەوە خۆتی بۆ بەرهەڤ بكەی، چونكە وزەو توانایەكی بەردەوام بە مرۆڤ دەدات، بەدیوێكیتر تەواوی خانە چالاكەكانی لەش گەشە پێدەدات و دەگۆڕِن بەرەو ئاراستەیەكی باش و بەرزتر، كەوابێ بەڕێزان دوای ئەم شرۆڤەكردنە دەگەینە ئەو دەرئەنجامەی رۆشنبیری خود زەرورەتێكی ژیارییە، وەستانەوە لێی ملدانە بەرەوسست بوون و پوكانەوە، بیرمەندانیش تاكەكانی كۆمەڵا لە ژێر رۆشنایی ئەم بنەمایانە لێكجادەكەنەوە (ئاخافتن، رفتار، رۆشنبیری) واتە كەسێك ئەم سێ بنەمایەی بە لایەنە باشەكەی لێ بەرجەستە بێت، بە ئەندامێكی كارا و بەسودی كۆمەڵ هەژمار دەكرێت، بە پێچەوانەوە نیشانەی پرسیاری لەسەر دادەنرێت، سروشتیە كەسێكی تر هەردوو بنەمای یەكەمی لێ فەراهەم بێ، واتە ئاخافتنێكی شیرین و رەفتاركردنێكی جوان، بەڵام بێ رۆشنبیریەكەی كە تەواوكەری هەردووكیانە كەسایەتیەكەی لەنگ دەبێت. دواجار گرنگ ئەوەیە ئەو راستیە وەكو خۆی لێكبدرێتەوە و بەهەند وەربگیرێت، بكرێتە بەشێكی گرنگ لە خەمەكانی رۆژانە و پانتایەكی لێوەشاوەی بۆتەرخانبكرێت، پێموایە مرۆ كە بەشە گرنگەی لە ژیانی خۆی پراكتیزە كرد، هەنگاوێكی زۆر گەورە لە ئەداكردنی واجباتەكانی خۆی دەچێتە پێشەوە، لە خوردكردنەوە ساتەكانی ژیانیشی زۆر ورد دەبێت واتە هەژمار بۆ چركەساتێكیش دەكات كە ئاخۆ چی لێئەنجامداوە ئەگەر بەلایەنە ئیجابیەكەیدا رۆیشتبیت ئەوە زۆر بە ویژدانێكی ئاسودەوە ملدەنێتە هەنگاوی دواترەوە ئەگەریش نا ئەوا بەخۆیدا دەچێتەوە دیارە ئەم بنەمایە وێستگەی هەرە سەرەكی لێكجاكردنەوەی كارەكتەری كارا و كاریگەری كۆمەڵە لەگەڵ تاكەكانی تر.

 

(( لە نێو مامۆستایاندا كەسانێكی زۆر زیرەك و شارەزا و هزر پاراو هەن، پەی بە زۆر شت دەبەن و توانای داهێنانی باش و بەرچاویان هەیە، گرنگ ئەوەیە هەموو ئەو بابەت و بەرهەمانە كۆبكرێتەوە و بەرزبكرێتەوە بۆ لایەنی مەبەست))

راستیەك هەیە پێویستە هەمیشەو بەردەوام لەبەرچاو بگیرێ‌ و بەهەند وەربگیرێ‌ وبەكردەوەش لە رێڕەوی كاركردندا هەموو تاكێك پیادەی بكات، هیچ كەسێكیش نیە لەرووی توانای هزری و یاخود پێویست نەبوون بەرۆشنبیری تازە و بەرهەڤكردن بە شێوەیەكی راست و دروست بتوانێت خزمەتی تەواو پێشكەش بە بەرامبەرەكەی بكات، بەلكو پێویستە بەردەوام هەوڵی ئەوە بدات كەچی تازە بابەت هەیە بەدەستی بهێنێت ، بەتایبەتی كەسێك ئەركی پەروەردیی و رێنمایكردنی هاوپیشەكانی لە ئەستۆدا بێت، ئەم حاڵەتە رێك لەسەر برا سەرپەرشتیارەكان دێتەوە كە دەبێت بێسڵەمینەوە و بە حەماسێكی بێ پەروا هەوڵی لەو بابەتە بدات، لەبەرئەوەی زانست خۆی لە حەرەكەتێك و هەڵكشانێكی بەردەوامدایە، بێگومان پەروەردە وفێركردنیش دوانەی زانستین، بەردەوام دەبێ‌ گۆڕِانی بەسەردا بێت ، واتە مەحاڵە تۆ سیستەمێك كە لە چەند دەیەیی ڕابردوودا پیادەكراوە، ئیستاش كاری پێبكرێت، دەبێ‌ بگۆڕدرێت بەڵام چ گۆرانێك؟ ئەوەی گرنگە وەڵامی ئەم پرسیارە چۆن بدرێتەوە؟ئایا هەر گۆڕانێك بێت دروستە؟ لە وەڵامدا پێویستە بگوترێت نەخێر هەموو گۆرانێك نابێت،یان بە دیوێكیتر هەر ناوەكە بێ‌ و بەس ئیتر ناوی لێبنرێ‌ گۆڕان، بەڵكو دەبێ‌ خوێندنەوەیەكی ورد بۆ هەژمونی جیهان و دەوروبەر بكرێت، ئایا ئەوان لە چ دەورانێكدان ئێمەش لە كۆێی ئەو دەورانەداین، هۆكارەكان چین؟ دواجاریش دەبێ‌ توێژینەوەی وورد و بەرخورد لە بارەیانەوە بكرێت، تاوەكو بزانرێ‌ كامانەن پێویستیەكان، ئەم كۆمەڵگەی ئێمە هەزمی چ پێوانە و ئاستێك دەكات؟ هەموو ئەو حساباتانە زۆر پێویستن، چ بۆ كۆی پرۆسەكە، چ بۆ بۆ ئەو كارەكتەرانەی لە نێو ئەو كایەدا رۆڵ دەگێڕن، لە راستیدا سەرپەرشیاران كارەكتەری سەرەكی ئەو مەیدانەن، ناكرێ‌ دوور لە ئەدگارو خەسڵەتە تازە بابەتاكان درێژە بەو رۆڵە گرنگەی خۆیان بدەن، سیستەمە پەروەردەییەكان لە سەرتاسەری جیهاندا لە گۆراندان هەموو ئەو جومگانەی پەیوەندیدارن ئەوانیش لە بزاوتدان واتە پرۆگرام ، مامۆستا ، قوتابی و خوێندكار تەنانەت دایكان و باوكانیش، كەچی تۆ لەیەك فۆرمی جغزدار بمێنیتەوە و هەر بانگشەی خود كەفائی و خۆ دوورە پەرێزگرتن بكەی، چی هەیە لە ئێستادا پێویست نەبێت؟ تەكنیكی تازە، هۆكارەكانی فێربوون ، زمانی ئەم چەرخە كە كۆمپیوتەرە، شارەزابوون لە وڵاتان و شێوازی هەڵسوكەوتیان، بیر و باوەڕِە روحی و ئایینیەكان ، گەلێك بابەتیتر كە پێویستن، ئەمرۆ زۆربەی تاكەكانی كۆمەڵگە بای توانای خۆیان شت دەخوێنێتەوە،دواجاریش بە شێویەكی رێژەیی لێی شارەزا دەبن، قوتابیان و خوێندكارانیش بەقەد تەمەن و تواناكانی خۆیان شارەزایی و لێكجیاكردنەوەی رەش و سپیان هەیە، واتەجار ی جاران نیە پێی بگووترێ‌ ئەمەیان رەشە ئەوانیش توتی ئاسا دووبارەی بكەنەوە, بەڵكو تێگەیشتنی خۆیان هەیە بێگومان خوێندنەوەی خۆشیان هەیە, فێری ئەوەش بوون شەرم نەكەن و پرسیار بكەن و بەدوای زانیاری تازەش بگەڕێن,بێشك خەڵكی لە خۆیان گەورەترو شارەزاتر دەكەنە ئامانج بۆ بەدەستهێنانی وەڵامی تەڕو تازە، بۆ ئەوەی حەوسەڵەیان بێت و تێنیوتی زانیاریان بشكێنێ, كەوابێ برایانی بەرێز بە پێی ئەو بەرپرسیارەتیەی لەسەر شانتانە دەبێ گەورە و شارەزا و دەرون پاراوبن, بەرگەی ئەو تەوژمە و پرسیارانە كەلێتان دەكرێ و ڕوبەڕوتان دەبێتەوە بگرن, سەر بكەن بە هەموو كون و كەلەبەرێكدا، سەرچاوەیەكی زانیاری مەهێڵن كە پەیوەندی بە پسپۆڕیەكەتانەوە هەیە بەسەرتاندا بڕِوات، تا ئەو سنورە كە دەتوانن هەزمی بكەن، بۆ ئەوەی لە دەرەنجامدا پانتاییەك نەهێڵنەوە بۆ بەرچاولێڵی بەلكو بە هۆیەوە سودو قازانجی تەواو بە بەرامبەرەكانتان بگەیێنن,بە بڕِوای من ئەو تێزو پرسیار و سەرەنجانەی لەسەر ئەدای سەرپەرشتیاران دروست بووە بێ‌ بنەما نیە و پاشخانی خۆی هەیە، بۆ پشتڕاستكردنەوەش ئەم ئامارە دەخەینە ڕوو كە تایبەتە بە كارو چالاكیەكانی مانگێكی 2009، دڵنیام مانگەكانی ئەمساڵی خوێندنمان زۆر كەمتری لێ‌ ئەنجامدراوە هۆكارەكانیش دیارن، لەوانە هەندێكی نەڕەخساندنی ئیمكانیاتی داراییە هەندێكیتریش بە مەنهەجی كاركردنە لەسەر كەمكردنەوەی بایەخی كاری سەرپەرشتیاری كە ئەمەش هەڵەیەكی گەورەیە بەراورد بە قۆناغەكە و پێداویستیە هەنوكەیی و ستراتیجیەكان نابێت وابڕِِوات، لە دەرفەتێكی نزیكدا بە وردی هەڵوێستە لەسەر ئەمە دەكەم، بەهەر حاڵ ئەو ئامارەی 2009 كە بە نمونە دەهێنمەوە دەبوو زۆر زیاتر بكرێت، گەر بە وردی سەیری ژمارەو داتاكان بكەی چەند ڕاستیەكت بۆ ڕون دەبێتەوە پێویستە هەڵوێستەیەكی قوڵی لە بارەیەوە بكرێت و كار بۆ دۆزینەوەی ئەلتەرناتیفێكی تازە و زانیستیانەی بۆ بكرێت :- لە مانگێكدا 130 سەرپەرشتیار لە پسپۆرە جیاجیاكاندا 509 سەردانیان بۆ ناوەندەكانی خوێندن لە پارێزگای هەولێر (پەروەردەی هەولێر) ئەنجامداوە و بە هەمووشیان ئەم چالاكیانەیان بە ئاكام گەیاندووە دیدەنی كراوەیان بۆ 300 قوتابخانە ئەنجامداوە و سەردانی 12 بنكەیان كردووە لەو ماوەیەدا 216 یاداشتیان بەرزكردۆتەوە, (19) یاداشتی هاوبەشیشیان پێشكەشكردووە, بێجگە لەوەش 4 بنكەشیان دیووە هەروەها 240 بەڕێوەبەرو یاریدەدەریشیان دیوە لە چوارچێوەی سەردانەكانیان, بە هەموویان بە (9) لێكۆڵینەوە هەستاون و لە 73 لێژنەش بەشدار بوونە، لە لایەكیتر تەنها ( 18 ) وانەی ڕاهێنان و( 16) كۆرو سمیناریان بە ئەنجام گەیاندووە یان بەشداریان تێدا كردووە, سەبارەت بە پێشبڕكێی زانستی لەو ماوەیەدا هیچیان نەكردووە, لە 124 كۆبوونەوەش بەشداریان كردووە بەڵام 41 كۆبوونەوەیان بە جیاجیا ڕێكخستووە, تەنها 20 ڕاپۆرتیان دەربارەی پڕۆگرام و پڕۆسەی پەروەردە بەرزكردۆتەوە, لە پسپۆری كۆمەڵایەتی (30) مۆڵەتی ئاساییش بەرچاودەكەوێت، لەبەرامبەر خستنەرووی ئەو ژمارەو داتایانە بە پێویستی دەزانم هەڵوێستە لەسەر چەند بڕگەیەك بكەم كە زۆر بە گرنگیان دەزانم لە چوارچێوەی ئەركەكانی ئەو بەڕێزانە بەلكو كرۆكی كارەكانیانە, بۆ نموونە تەنها 18 وانەی ڕاهێنان پێشكەشكراوە لە ڕاستیدا ئەم چەند وانەیە بە بەراورد لەگەڵ ژمارەی سەرپەرشتیاران و پسپۆڕاتیەكانیان زۆر كەمە كە ناكاتە یەك لەسەر شەش، واتە لە هەر 6 سەرپەرشتیار یەكێكیان بەم كارە هەڵستاوە.كەچی وا پێویستبوو زۆر زیاتر لەو ژمارەیان پیادە بكردبا. ئەم جۆرە وانانە دوو سود دەگەیێنن یەكێكیان بۆ خودی سەرپەرشتیار دووەمیشیان بۆ مامۆستاكان, بۆ خودی سەرپەرشتیار بەو مانایە دێت گەر ئەو برا بەرێزە وانەیەكی پوختەو ڕێك بە پێوەرەكانی وانە وتنەوە و پاراو بە زانست و زانیاری و داتا بەردەستەكان بڵێتەوە, ئەوا بێشك كەسایەتی ئەو مرۆڤە باشتر بەر جەستە دەبێت لە پاڵ ئەوەشدا پەیامەكەی ساناتر بە لایەنی بەرامبەر دەگات و متمانەیەكی ئاست بەرزیش لە نێوان هەردوولادا دێنێتەكایەوە, لە بڕگەیەكی تردا هاتووە كەوا لەو ماوەیەدا هیچ پێشبڕكێیەكی زانستیان ئەنجامنەداوە بەلای من ئەگەر ئەم كارە لە نێوان سەرپەرشتیارەكان بێت یان لە نێوان دەستەی مامۆستایان و خوێندكاران و قوتابیانی قوتابخانەو خوێندنگەكان ئەوا بۆ هەردوو لایەن پێویستەو بێگومان بەرەنجامی پۆزەتیڤ و كردارەكیشی لێدەكەوێتەوە, لە دونیای سەردەمیشدا ئەم جۆرە چالاكیانە بایەخێكی زۆری پێدەدرێت بە جۆرێك ناوە ناوە قوتابیان و خوێندكارانی ناوەندە جیاجیاكان چەند گروپێكیان لێپبكدێت و پێشبركێ لەسەر بابەتە زانستیەكان دەكەن ڕەنگە هەندێك بڕگەو بابەتی دەرەوەی پرۆگرامەكان خوێندنیشی لێبەكارببردرێت كە دواجار هەموو تاكەكان بە كۆمەڵێك بابەتی تەڕو تازە و زانیاریەوە دێنە دەرەوە كە دەبێتە فاكتۆری دەوڵەمەندبوون و هزر پاراوی ڕۆڵە چاوگەشەكان, دیارە زەوق و شەوقێكی زۆر تایبەتمەندو نایابیش بەو گوڵاڵە سوورانە دەبەخشێ كە بێگومان ئاواتی هەموو لایەكمانە, سەرباری ئەو خۆشەویستانە بۆ برا سەرپەرشتیارەكانیش ئەو جۆرە نمایشە زۆر زۆر گرنگە ئەكید لە هەر پڕۆسەیەكی تازە زانیاری زیادەت بۆ بەرجەستە دەبێت، لە دوای ئەوە دەتوانی بۆ بوارەكانی كاركردنت بەكاری بێنیتەوە, بەڵام نەبوون یاخود سنوورداربوونی ئەو ئێكسەرسایزانە، متبوونی هزر و خاوبوونەوەی چالاكیەكانی لێوە دروست دەبێت,كە ئەوە نیگاو هیواكانی ئێمە نیە بەقەد ئەوەی زۆر لەوە زیاتر پێویستە بۆ بازدان بەسەر ئەو هەموو خاو خلیسكیە بە هۆی هۆكارە جیاجیاكانەوە سینگ و بەرۆكی هەموو لایەكی گرتۆتەوە، لە بڕگەیەكی تردا باس لە بەرزكردنەوەی (20) ڕاپۆرت دەكەن دەربارەی پڕۆگرامەكان و پرۆسەی پەروەردە, بە بڕوای ئێمە ئەو ژمارە ڕاپۆرتە چ لەلایەن تاكێك یان چەند بەڕێزێكەوە بە هاوبەشی بەرزیان كردبێتەوە لە ئاستی پێویستدا نیە، لەبەر یەك شت ئەویش ئەوەیە سەرپەرشتیارە بەڕێزەكان ئەلقەی بەیەكگەیشتنن لە نێو دوو جەمسەر كە مامۆستایان و دامو دەزگا پەروەردەییەكانن, بێگومان لە ئەنجامی ئەو بەریەككەوتنە بەردەوامەی نێوان سەرپەرشتیار و تەرەفی سەرەكی نێو كایەكانی خوێندن، بیروڕاو سەرنجی نوێیان بۆ دروست دەبێت, دەبێ ئەوەش بسەلمێنین كە لە نێو مامۆستایاندا كەسانێكی زۆر زیرەك و شارەزاو هزرپاراو هەن، پەی بە زۆر شت دەبەن و توانای داهێنانی باش و بەرچاویان هەیە, گرنگ ئەوەیە هەموو ئەو بابەت و بەرهەمانە كۆبكرێتەوە و بەرز بكرێتەوە بۆ لایەنی مەبەست، بۆیە بەڕاستی ئەو ژمارە ڕاپۆرتە بەرەنجامی پێویستی نابێ‌, چەندی زۆرتر ئەم كارو داهێنانانە بەرز بكرێنەوە گوشارێكی حەقیقی دەبێت بۆ سەر ناوەندەكانی بڕیار بەدەستی پەروەردەوە، دواجار وەكو پێویست بەرهەڤدەبێت و كاردانەوەی باشیشی لێدەكەوێتەوە, لە دوا بڕگەشدا ئاماژە بە (30) مۆڵەتی ئاسایی دراوە، لە ڕاستیدا ئەو ژمارە زۆرە ئەگەر برا سەرپەرشتیارەكان وەریان گرتبێت ئەوا بۆشاییەكی زۆر گەورەی لە ڕێرەوی سەرپەرشتیكردندا دروست كردوە، لە بەرامبەریشدا ئەگەر مامۆستاكان مەبەستم پسپۆرە كۆمەڵایەتیەكانە وەریانگرتبێت ئەوا بێشك حاڵەتێكی زۆر ناتەندروستەو درزێكی بێئەندازەش لە قەوارەی پرۆسەی پەروەردەو فێركردندا بە كراوەیی هێشتۆتەوە.

دیارە مەبەستی هەرە سەرەكیم لە خستنە ڕووی ئەم بەراوردكاریە بۆ ئەوەیە بڵێم ئەو كەسانە كارەكتەری خولوەگەڕی (محوری) پڕۆسەی پەروەدەن چەندە ئەكتیڤ بن ئەوەندە زیاتر پرۆسەكە چەكەرە دەكات و پایەكانی لە نێو كۆمەڵدا دادەكوتێ و گەشە دەكا و بەرەو دوا ئامانج ملدەنێ.

تێبینی: ئەم ڵێكۆڵینەوەم لە 2011 لە رۆژنامەی ئامانج زمانحاڵی یەكێتی مامۆستایان بڵاوكردەوە، لەبەر گرنگیشی بۆ ئێستا بە پێویستم زانی بە دەسكاریەوە جارێكیتر بڵاوی بكەمەوە و درێژەش بە ڵێكۆڵینەوەكە بدەم.

ئامادەكردنی: عەبدولواحێد محەمەد